Pytanie, w którym roku zatonął Jan Heweliusz, ma krótką odpowiedź: w 1993 roku. Katastrofa wydarzyła się 14 stycznia, podczas rejsu ze Świnoujścia do szwedzkiego Ystad. Poniżej wyjaśniam dokładną datę, przebieg tragedii, jej najważniejsze przyczyny oraz to, dlaczego sprawa do dziś budzi emocje.
Najważniejsze fakty o katastrofie Jana Heweliusza
- Rok zatonięcia: 1993.
- Dokładna data: 14 stycznia, nad ranem.
- Miejsce: Morze Bałtyckie, w pobliżu niemieckiej wyspy Rugia.
- Trasa: Świnoujście-Ystad.
- Warunki: sztorm o sile przekraczającej 12 stopni w skali Beauforta.
- Bilans: zginęło 55 osób, a 9 członków załogi przeżyło.
14 stycznia 1993 roku prom zniknął pod wodą
Prom „Jan Heweliusz” zatonął 14 stycznia 1993 roku, we wczesnych godzinach porannych. Wypłynął ze Świnoujścia w nocy z 13 na 14 stycznia, kierując się do Ystad w Szwecji. Na wysokości niemieckiej Rugii jednostka znalazła się w centrum gwałtownego sztormu.
Statek przewrócił się na burtę, a później zatonął w Bałtyku. Tragedia pochłonęła 55 osób, w tym 35 pasażerów i 20 członków załogi. Uratowano 9 osób, wyłącznie członków załogi. Jak podaje Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku, była to największa morska katastrofa polskiej floty handlowej w czasie pokoju.
Jak wyglądał ostatni rejs ze Świnoujścia do Ystad
„Jan Heweliusz” był promem kolejowo-samochodowym, który regularnie obsługiwał połączenie między Polską a Szwecją. Rejs miał przebiegać rutynowo, ale tej nocy Bałtyk pokazał wyjątkowo groźne oblicze. Wiatr osiągał prędkość około 120-160 km/h, a wysokość fal przekraczała 10 metrów.
W pewnym momencie silne podmuchy doprowadziły do gwałtownego przechyłu promu. Jednostka nie odzyskała stabilności i przewróciła się dnem do góry. Akcja ratunkowa była bardzo trudna, ponieważ sztorm ograniczał widoczność, utrudniał pracę śmigłowców i uniemożliwiał szybkie dotarcie do osób znajdujących się w wodzie.
Najbardziej przejmujący pozostaje fakt, że wielu rozbitków zmarło nie tylko w wyniku samego zatonięcia, lecz także z powodu wychłodzenia organizmu. Temperatura Bałtyku w styczniu była skrajnie niska, a czas na skuteczną pomoc bardzo krótki.
Dlaczego doszło do zatonięcia promu
Nie wskazuje się jednej przyczyny katastrofy. Z dzisiejszej perspektywy widać raczej splot problemów technicznych, pogodowych i organizacyjnych. Największe znaczenie miały następujące czynniki:
- Huraganowy sztorm, który przekraczał 12 stopni w skali Beauforta.
- Problemy z furtą rufową, czyli zamknięciem zabezpieczającym tylną część pokładu samochodowego.
- Niewystarczająca stateczność jednostki w ekstremalnych warunkach.
- Wysoka nadbudówka, zwiększająca podatność promu na boczny wiatr.
- Decyzje dotyczące przygotowania i wyjścia statku w morze mimo trudnej sytuacji technicznej i pogodowej.
Właśnie ten ostatni punkt jest często upraszczany. Nie chodziło wyłącznie o „zły sztorm”. Sam żywioł był potężny, ale o skali tragedii zdecydował także stan promu i sposób przygotowania go do rejsu. W mojej ocenie to najważniejsza lekcja tej historii, ponieważ katastrofy morskie rzadko wynikają z jednego błędu.
Stan techniczny miał znaczenie
Prom miał wcześniej problemy z przechyłami i zdarzały się na nim poważne incydenty. Szczególne obawy budziła furta rufowa, przez którą woda mogła dostać się na pokład samochodowy. W przypadku promu typu ro-ro, czyli jednostki z dużą, otwartą przestrzenią dla pojazdów, nawet niewielka ilość wody może szybko pogorszyć stateczność.
Działa tu tak zwany efekt wolnej powierzchni. Woda przemieszczająca się po pokładzie przesuwa środek ciężkości statku i wzmacnia przechył. Gdy jednostka zaczyna przechylać się coraz bardziej, odzyskanie równowagi staje się bardzo trudne, szczególnie przy bocznym wietrze i wysokiej fali.
W sprawie katastrofy pojawiały się również zarzuty dotyczące nadmiernej eksploatacji promu, wcześniejszych napraw oraz przekazywania załodze niepełnych informacji o jego stateczności. Późniejsze ustalenia wskazywały na wiele zaniedbań połączonych w jeden łańcuch zdarzeń, a nie na pojedynczą przyczynę.
Jan Heweliusz jako statek i Jan Heweliusz jako astronom
Łatwo pomylić prom z osobą, której imię nosił. Jan Heweliusz był gdańskim astronomem żyjącym w XVII wieku. Zajmował się obserwacją nieba, tworzył mapy gwiazd i należał do najbardziej znanych uczonych związanych z dawnym Gdańskiem.
Prom otrzymał jego nazwę na cześć uczonego, ale katastrofa z 1993 roku dotyczy oczywiście jednostki pływającej. To rozróżnienie ma znaczenie, bo część zapytań i publikacji miesza informacje o astronomze z historią promu. W tym przypadku właściwa odpowiedź brzmi jasno: statek zatonął w 1993 roku, a dokładnie 14 stycznia.
Dlaczego katastrofa wciąż pozostaje ważna
Katastrofa „Jana Heweliusza” nie jest wyłącznie datą do zapamiętania. To także przykład tego, jak zawodzą procedury, nadzór techniczny i komunikacja między armatorem a załogą. Śledztwa i postępowania dotyczące odpowiedzialności trwały latami, a ich oceny nie zawsze były zgodne.
Do dziś pamięta się również o rodzinach ofiar oraz o ratownikach, którzy działali w warunkach niemal uniemożliwiających skuteczną pomoc. W pobliżu miejsca tragedii pojawiają się znicze i kwiaty, a rocznice zatonięcia przypominają, że za historyczną datą kryją się konkretni ludzie i ich przerwane życia.
Najkrótsza odpowiedź na pytanie o rok zatonięcia brzmi więc 1993. Pełny obraz wydarzeń wymaga jednak dodania daty 14 stycznia, trasy Świnoujście-Ystad, sztormu na Bałtyku oraz informacji o problemach technicznych, które razem doprowadziły do jednej z najtragiczniejszych katastrof w historii polskiej żeglugi.
