Jedna data zmieniła bieg niemieckiej i europejskiej historii. Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec 30 stycznia 1933 roku, ale sama nominacja nie oznaczała jeszcze pełnej dyktatury. Żeby dobrze zrozumieć dojście nazistów do władzy, trzeba zobaczyć, dlaczego prezydent Paul von Hindenburg powierzył mu urząd, jak wykorzystano kryzys polityczny i w jaki sposób w ciągu kilku miesięcy zniszczono demokrację Republiki Weimarskiej.
Najważniejsze fakty o objęciu urzędu przez Hitlera
- 30 stycznia 1933 roku Paul von Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem Niemiec.
- Hitler nie został wybrany kanclerzem w wyborach powszechnych. Otrzymał urząd dzięki decyzji prezydenta i porozumieniu konserwatywnych polityków.
- NSDAP nie miała samodzielnej większości w Reichstagu, dlatego nowy rząd opierał się na koalicji.
- Po pożarze Reichstagu i przyjęciu ustawy o pełnomocnictwach naziści szybko ograniczyli prawa obywatelskie i parlamentaryzm.
- Pełna dyktatura ukształtowała się dopiero w kolejnych miesiącach, a decydujący etap zakończył się po śmierci Hindenburga 2 sierpnia 1934 roku.
Kiedy Hitler został kanclerzem i kto powierzył mu urząd
Na pytanie, kiedy Hitler został kanclerzem, odpowiedź brzmi jednoznacznie: 30 stycznia 1933 roku. Tego dnia prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg oficjalnie mianował przywódcę NSDAP kanclerzem, czyli szefem niemieckiego rządu.
Nie był to jednak rezultat bezpośredniego wyboru kanclerza przez obywateli. W systemie Republiki Weimarskiej kanclerza powoływał prezydent. Hitler wykorzystał więc procedurę konstytucyjną, choć jego partia zdobyła wcześniej ogromne poparcie i stała się najsilniejszym ugrupowaniem w Reichstagu.
Warto zachować tu proporcje. NSDAP nie miała samodzielnej większości parlamentarnej, a w listopadzie 1932 roku nawet straciła część mandatów. Mimo to konserwatywni politycy uznali, że można wykorzystać popularność Hitlera do zbudowania rządu, a jego samego kontrolować. Była to fatalna kalkulacja polityczna, której skutki odczuli nie tylko Niemcy, lecz cała Europa.
Dlaczego Hindenburg powierzył władzę przywódcy NSDAP
Decyzja z 30 stycznia 1933 roku była wynikiem kilku nakładających się kryzysów. Niemcy zmagały się ze skutkami wielkiego kryzysu gospodarczego, wysokim bezrobociem i rosnącym rozczarowaniem systemem parlamentarnym. Kolejne rządy miały trudności z uzyskaniem stabilnego poparcia w Reichstagu.
Hitler potrafił przekuć społeczne lęki w skuteczną propagandę. Obiecywał odbudowę gospodarki, unieważnienie postanowień traktatu wersalskiego, walkę z komunizmem i przywrócenie Niemcom pozycji mocarstwa. NSDAP korzystała przy tym z nowoczesnych metod agitacji, masowych wieców, prasy oraz przemówień radiowych.
Znaczenie miała także przemoc polityczna. Oddziały SA zastraszały przeciwników, a starcia uliczne tworzyły wrażenie, że państwo znajduje się na krawędzi wojny domowej. Konserwatyści sądzili, że wejście nazistów do rządu uspokoi sytuację. W praktyce oddali najważniejszy urząd człowiekowi, który od dawna zapowiadał likwidację demokracji.
Hitler nie zgadzał się na podrzędną rolę w gabinecie. Domagał się stanowiska kanclerza, a negocjacje prowadzone przez Franza von Papena doprowadziły do porozumienia z Hindenburgiem. Nowy rząd miał początkowo kilku ministrów związanych z NSDAP, lecz to Hitler kontrolował jego kierunek polityczny.
Kanclerz nie oznaczał jeszcze dyktatora
Jedno z najczęstszych uproszczeń polega na twierdzeniu, że Hitler został dyktatorem dokładnie w dniu nominacji. 30 stycznia 1933 roku rozpoczął sprawowanie urzędu kanclerza, ale formalnie nadal działały instytucje państwowe, partie polityczne i parlament.
Nowy rząd szybko zaczął jednak wykorzystywać aparat państwa do ograniczania opozycji. Już 27 lutego spłonął budynek Reichstagu. Odpowiedzialność za podpalenie przypisano komunistom, choć kwestia sprawców i politycznego wykorzystania pożaru od początku budziła spory.
Dzień później Hindenburg podpisał dekret o ochronie narodu i państwa. Zawieszono między innymi wolność słowa, wolność prasy, prawo do zgromadzeń oraz ochronę korespondencji. Policja otrzymała szerokie uprawnienia do aresztowania przeciwników politycznych.
Właśnie tutaj widać, jak działało nazistowskie przejęcie władzy. Hitler nie musiał od razu likwidować wszystkich instytucji. Wystarczyło wykorzystać kryzys, strach i przepisy nadzwyczajne, aby stopniowo odebrać obywatelom narzędzia obrony. Najpierw ograniczono prawa, a dopiero później całkowicie rozmontowano system.
Jak w kilka miesięcy powstała dyktatura nazistowska
Po nominacji Hitlera odbyły się jeszcze wybory do Reichstagu, ale nie były one ani wolne, ani prowadzone w równych warunkach. Aresztowania komunistów, przemoc SA i ograniczanie działalności przeciwników sprawiły, że kampania wyborcza toczyła się pod silną presją.
5 marca 1933 roku NSDAP zdobyła około 44 procent głosów. To dużo, lecz wciąż za mało do samodzielnej większości. Naziści potrzebowali wsparcia Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej, a przede wszystkim ustawy, która pozwoliłaby rządowi działać bez normalnej kontroli parlamentu.
23 marca Reichstag przyjął ustawę o pełnomocnictwach. Dzięki niej rząd Hitlera mógł wydawać ustawy bez udziału parlamentu, a nawet podejmować decyzje sprzeczne z konstytucyjnymi zasadami. Głosowanie odbyło się w atmosferze zastraszenia, a wielu posłów opozycji nie mogło w nim uczestniczyć.
| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| 30 stycznia 1933 | Mianowanie Hitlera kanclerzem | Naziści przejmują kontrolę nad rządem |
| 27-28 lutego 1933 | Pożar Reichstagu i dekret nadzwyczajny | Ograniczenie praw obywatelskich i represje wobec opozycji |
| 5 marca 1933 | Wybory do Reichstagu | NSDAP pozostaje najsilniejszą partią, ale nie zdobywa samodzielnej większości |
| 23 marca 1933 | Ustawa o pełnomocnictwach | Parlament traci realną kontrolę nad rządem |
| 14 lipca 1933 | Zakaz działalności innych partii | Niemcy stają się państwem jednopartyjnym |
| 2 sierpnia 1934 | Śmierć Hindenburga | Hitler łączy urząd prezydenta i kanclerza |
W kolejnych miesiącach naziści podporządkowali sobie związki zawodowe, administrację, kulturę i samorządy. Do lipca 1933 roku rozwiązano lub zdelegalizowano wszystkie pozostałe partie. To ważne rozróżnienie: nominacja otworzyła Hitlerowi drogę do władzy, ale dyktatura powstała etapami.
Co zmieniło się po śmierci Hindenburga
Paul von Hindenburg zmarł 2 sierpnia 1934 roku. Hitler połączył wtedy funkcje kanclerza i prezydenta, przyjmując tytuł Führera i Kanclerza Rzeszy. Od tej chwili nie musiał już dzielić najwyższej władzy z głową państwa.
Wojsko złożyło przysięgę nie na konstytucję ani na państwo, lecz osobiście na Hitlera. Ten symboliczny krok wzmacniał jego pozycję i pokazywał, że lojalność wobec wodza zastępuje tradycyjne zasady państwowe.
Nie oznacza to, że przed sierpniem 1934 roku Hitler był politycznie bezsilny. Do tego czasu zlikwidował pluralizm partyjny, podporządkował sobie aparat państwa i rozpoczął budowę systemu terroru. Śmierć Hindenburga była raczej ostatnim ważnym etapem koncentracji władzy niż początkiem całego procesu.
Dlaczego ta data ma znaczenie dla historii Polski
Objęcie urzędu przez Hitlera miało bezpośrednie znaczenie dla Polski, choć wojna nie wybuchła od razu. Nazistowskie Niemcy zaczęły systematycznie łamać ograniczenia wojskowe, rozbudowywać armię i prowadzić agresywną politykę zagraniczną.
W kolejnych latach doszło do remilitaryzacji Nadrenii, przyłączenia Austrii, rozbicia Czechosłowacji i żądań kierowanych wobec Polski. 1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Rzeczpospolitą, rozpoczynając europejską fazę II wojny światowej.
W mojej ocenie największa wartość tej daty polega na tym, że pokazuje ona różnicę między legalnością procedury a demokratycznym charakterem rządów. Hitler został mianowany zgodnie z obowiązującym mechanizmem, ale później wykorzystał państwowe instytucje do ich zniszczenia. Sama obecność wyborów i urzędów nie wystarcza, jeśli likwiduje się niezależne media, sądy, opozycję i prawa obywatelskie.
Jedna data nie wyjaśnia całej drogi nazistów
Najkrótsza odpowiedź brzmi: Hitler został kanclerzem Niemiec 30 stycznia 1933 roku, mianowany przez Paula von Hindenburga. Pełne przejęcie państwa nastąpiło jednak później, przez połączenie propagandy, kryzysu gospodarczego, przemocy politycznej, decyzji konserwatywnych elit i nadzwyczajnych przepisów.
To rozróżnienie pomaga uniknąć dwóch błędów. Pierwszym jest twierdzenie, że Hitler doszedł do władzy wyłącznie dzięki wyborom. Drugim, że niemiecka dyktatura powstała w ciągu jednego dnia. Historia pokazuje coś bardziej niepokojącego: demokratyczne instytucje mogą zostać wykorzystane do własnego rozmontowania, jeśli społeczeństwo i elity polityczne pozwolą, by strach oraz krótkoterminowe kalkulacje zastąpiły ochronę prawa.
