Pytanie, w którym roku powstała Ukraina, ma krótką odpowiedź, ale historia wymaga tu ważnego doprecyzowania. Współczesna Ukraina ogłosiła niepodległość w 1991 roku, choć ukraińskie tradycje państwowe i wcześniejsze próby budowy własnego państwa sięgają znacznie dalej. Poniżej porządkuję najważniejsze daty, żeby jasno oddzielić początki ukraińskiej państwowości od narodzin obecnego, suwerennego państwa.
Współczesna Ukraina uzyskała niepodległość w 1991 roku
- 24 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa Ukrainy przyjęła Akt ogłoszenia niepodległości.
- 1 grudnia 1991 roku niepodległość potwierdzono w referendum poparciem 90,32 proc. głosujących.
- 1917 rok przyniósł powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej, czyli pierwszej nowoczesnej próby utworzenia państwa ukraińskiego.
- Historia ukraińskiej państwowości odwołuje się także do Rusi Kijowskiej oraz tradycji Hetmanatu Kozackiego.
- Rok 1991 oznacza nie tyle początek ukraińskiej historii, ile odtworzenie niepodległego państwa po okresie zależności od ZSRR.
Współczesna Ukraina powstała jako państwo w 1991 roku
Jeżeli przez „powstanie Ukrainy” rozumiemy narodziny obecnego, niezależnego państwa, właściwą datą jest 24 sierpnia 1991 roku. Tego dnia parlament Ukraińskiej SRR przyjął Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy, reagując między innymi na nieudany pucz w Moskwie i szybko postępujący rozpad Związku Radzieckiego.
Sama deklaracja parlamentu była przełomem prawnym, ale jej znaczenie potwierdzili obywatele. W referendum z 1 grudnia 1991 roku za niepodległością opowiedziało się 90,32 proc. uczestników głosowania. Dla mnie to właśnie połączenie decyzji parlamentu i wyraźnego mandatu społecznego najlepiej wyjaśnia, dlaczego rok 1991 uznaje się za początek współczesnej Ukrainy.
Trzeba też odróżnić dwie daty. 24 sierpnia oznacza ogłoszenie niepodległości, a 1 grudnia jej demokratyczne potwierdzenie. Obie są ważne, lecz święto niepodległości Ukrainy przypada 24 sierpnia.
Dlaczego nie wystarczy wskazać jednej daty
Historia państw rzadko zaczyna się w jednym, całkowicie oderwanym momencie. Ukraina jest dobrym przykładem, ponieważ jej współczesne granice, instytucje i konstytucyjna ciągłość wyrosły z Ukraińskiej SRR, ale ukraińska świadomość polityczna i kulturowa ma znacznie starsze korzenie.
Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu historii narodu z datą powstania obecnej republiki. Naród ukraiński, jego język, kultura i tradycje polityczne rozwijały się przez stulecia. Nie oznacza to jednak, że Ukraina w obecnym znaczeniu prawnym istniała już w średniowieczu.
Dlatego odpowiedź zależy od tego, o co dokładnie pytamy:
- o niepodległą Ukrainę jako współczesne państwo: 1991 rok,
- o pierwszą nowoczesną republikę ukraińską: 1917 rok,
- o wcześniejsze tradycje państwowe: przede wszystkim Ruś Kijowska i Hetmanat Kozacki.
Takie rozróżnienie usuwa pozorną sprzeczność między odpowiedziami wskazującymi 1991, 1917 albo jeszcze wcześniejsze epoki. Każda z tych dat dotyczy innego etapu rozwoju ukraińskiej państwowości.
Pierwsza nowoczesna próba państwowości przypadła na 1917 rok
Po rewolucji lutowej w Rosji w 1917 roku w Kijowie powstała Ukraińska Centralna Rada. Początkowo domagała się szerokiej autonomii, ale wydarzenia szybko popchnęły ją w stronę budowy własnych struktur państwowych.
20 listopada 1917 roku ogłoszono powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Początkowo miała ona funkcjonować w ramach federacyjnej Rosji, jednak wojna i nacisk bolszewików zmieniły sytuację. 22 stycznia 1918 roku IV Uniwersał Centralnej Rady proklamował pełną niepodległość republiki.
Ukraińska Republika Ludowa nie przetrwała długo. W latach 1918-1921 ziemie ukraińskie stały się polem walk między bolszewikami, wojskami białych, Polską i innymi siłami politycznymi. Mimo krótkiego istnienia była niezwykle ważna, ponieważ stworzyła nowoczesny język ukraińskiej suwerenności, symbole państwowe i instytucje, do których później odwoływano się w 1991 roku.
W tym samym okresie powstała także Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. Nie była ona niepodległym państwem w takim sensie jak Ukraina po 1991 roku, lecz stanowiła ukraińską republikę związkową w strukturze ZSRR. To właśnie jej granice administracyjne stały się później podstawą terytorialną niepodległej Ukrainy.
Dziedzictwo wcześniejsze niż nazwa współczesnego państwa
Najstarszym ważnym punktem odniesienia jest Ruś Kijowska, średniowieczne państwo ze stolicą w Kijowie, rozwijające się od końca IX wieku. Obejmowała rozległe obszary Europy Wschodniej i odegrała ogromną rolę w rozwoju chrześcijaństwa, piśmiennictwa oraz organizacji politycznej regionu.
Nie można jednak powiedzieć, że Ruś Kijowska była Ukrainą w dzisiejszym znaczeniu. Była państwem średniowiecznym, a współczesne narody i granice narodowe ukształtowały się dopiero wiele wieków później. Dla historii Ukrainy pozostaje jednak ważnym elementem dziedzictwa Kijowa i ukraińskiej tradycji państwowej.
Drugim istotnym etapem był Hetmanat Kozacki, który powstał w wyniku powstania Bohdana Chmielnickiego w połowie XVII wieku. Kozacka organizacja wojskowa i polityczna posiadała własne władze, administrację oraz dyplomację. Nie była jeszcze nowoczesnym państwem narodowym, ale utrwaliła przekonanie, że ziemie ukraińskie mogą mieć własny ośrodek władzy.
W mojej ocenie te wcześniejsze epoki najlepiej traktować jako warstwy historycznej pamięci, a nie jako proste odpowiedniki dzisiejszej Ukrainy. Pomagają zrozumieć, skąd wzięła się idea ukraińskiej odrębności, ale nie zastępują daty odzyskania nowoczesnej niepodległości.
Najważniejsze daty na jednej osi czasu
| Data | Wydarzenie | Znaczenie |
|---|---|---|
| koniec IX wieku | Rozwój Rusi Kijowskiej | Najważniejsze średniowieczne dziedzictwo Kijowa i regionu. |
| 1648 rok | Powstanie Chmielnickiego i rozwój Hetmanatu | Umocnienie kozackiej tradycji politycznej i wojskowej. |
| 1917 rok | Powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej | Pierwsza nowoczesna próba stworzenia ukraińskiej republiki. |
| 22 stycznia 1918 roku | Ogłoszenie niepodległości URL | Formalna deklaracja suwerenności, która nie utrzymała się w wyniku wojny. |
| 16 lipca 1990 roku | Deklaracja suwerenności Ukrainy | Ważny krok prawny poprzedzający pełną niepodległość. |
| 24 sierpnia 1991 roku | Akt ogłoszenia niepodległości Ukrainy | Początek współczesnego niepodległego państwa. |
| 1 grudnia 1991 roku | Referendum niepodległościowe | Obywatele potwierdzili niepodległość zdecydowaną większością głosów. |
Tabela pokazuje, dlaczego jedna data nie opisuje całej historii. Jeśli potrzebna jest odpowiedź szkolna, encyklopedyczna albo dotycząca dzisiejszego państwa, najlepiej podać 1991 rok, a następnie dodać, że ukraińska państwowość ma wcześniejsze tradycje.
Co dokładnie oznacza odpowiedź 1991
Rok 1991 oznacza narodziny Ukrainy jako suwerennego państwa uznającego własną władzę, terytorium i niezależną politykę zagraniczną. Nie oznacza, że wcześniej nie istniały ukraińskie instytucje, ruchy niepodległościowe czy formy autonomii. Oznacza moment, w którym Ukraina definitywnie wystąpiła ze struktury ZSRR.
Najprostsza i jednocześnie najdokładniejsza odpowiedź brzmi więc tak: Ukraina jako współczesne niepodległe państwo powstała w 1991 roku, a jej niepodległość ogłoszono 24 sierpnia. Jeżeli pytanie dotyczy początków nowoczesnej ukraińskiej państwowości, trzeba wskazać także rok 1917 i Ukraińską Republikę Ludową.
To rozróżnienie jest ważne nie tylko na sprawdzianie z historii. Pozwala uniknąć dwóch uproszczeń: twierdzenia, że Ukraina pojawiła się dopiero w 1991 roku, oraz przypisywania średniowiecznej Rusi Kijowskiej dokładnie takiego samego statusu, jaki ma dzisiejsza republika.
Jedna data nie opowiada całej historii Ukrainy
Gdy ktoś pyta, w którym roku powstała Ukraina, najczęściej oczekuje odpowiedzi 1991. To poprawna data dla współczesnej niepodległości, ale pełniejszy obraz tworzą także rok 1917, deklaracja z 1918 roku oraz wcześniejsze tradycje Rusi Kijowskiej i Hetmanatu.
Najlepiej zapamiętać prostą zasadę: 1991 oznacza współczesne państwo, 1917 oznacza początek nowoczesnej republiki, a wcześniejsze epoki pokazują długie korzenie ukraińskiej państwowości. Dzięki temu odpowiedź pozostaje krótka, lecz nie zniekształca historii.
